Tranh cổ của Hà Nội còn lại rất ít, song dựa vào sử sách và văn bia có thể thấy trong những sinh hoạt văn hóa ở kinh thành Thăng Long, người xưa rất chú ý đến tranh dân gian, tranh để làm đẹp công trình kiến trúc, tranh để ca ngợi công tích của một số nhân vật.

Theo sách cổ thì các cung điện của vua nhà Lý ở Thăng Long đều có vẽ trang trí. Tất cả các tầng gác của cung thất đều sơn son, cột trụ có vẽ rồng, hạc và tiên nữ .

Những cung điện ấy không còn, tất nhiên tranh vẽ trên cột cũng không còn những đề tài này thấy chạm trên đá ở một số ngôi chùa.

Sử sách và văn bia nói nhiều đến vẻ đẹp độc đáo của chùa Một Cột xây dựng từ thời Lý, đồng thời cũng cho biết : ở hành lang của hồ nước nơi đấy còn nhiều tranh tường ( bích họa ) về thế giới Phật giáo .

Khi xây dựng Văn Miếu, nhà Lý đã cho vẽ ở đây hình 72 người học trò giỏi . Về sau , khi nhà Trần sửa lại Văn Miếu cũng cho vẽ bộ tranh này một lần nữa . Số tranh ấy rất lớn nhưng không còn nữa. Không có tài liệu nào miêu tả cụ thể nên chúng ta ngày nay không thể biết rõ trình độ vẽ chân dung thời ấy ra sao .

Ngoài số tranh ở Văn Miếu, các vua Lý, vua Trần còn cho vẽ nhiều tranh thờ khác. Năm 1040, vua Lý Thái Tông đã cho vẽ hơn nghìn bức tranh Phật đồng thời với việc tạc hơn nghìn pho tượng Phật.

Năm 1289 , vua Trần Nhân Tông duyệt định công thần sau ba lần kháng chiến chống Nguyên Mông , tìm những người từng xung phong phá phòng tuyến địch, lập được chiến công đặc biệt thì cho chép tiểu sử và vẽ hình vào sách Trung Hưng Thực Lục. Những bức tranh ấy vẽ người thực đang sống, hoặc mới hy sinh mà sự nghiệp đang gây xúc động lòng người.

Cũng ở Kinh đô Thăng Long, vua Trần Minh Tông từng sai vẽ tranh chân dung Bùi Mộc Đạc và Trần Bang Cần là những người bề tôi tài đức đã góp nhiều công sức phò giúp triều đình.

Ngoài tranh vẽ người, vua Trần Anh Tông ở kinh thành Thăng Long còn làm thơ và vẽ tranh tập hợp thành tập Thủy Vân tùy bút. Rất tiếc, tập tranh này đã bị đốt khi vua mất.

Tiền giấy đầu tiên của nước ta do Hồ Quý Ly phát hành vào năm 1397, gọi là Thông bảo hội sao có thể coi như những bức tranh khắc gỗ vẽ các đề tài rồng , phượng, lân, rùa , mây, sóng…

Tranh Đông Hồ

Đến thời Lê, thời Nguyễn, trên địa bàn Thăng Long có nhiều tranh cổ. Ngày nay còn lại một số tranh chân dung, tranh sinh họat, tranh tôn giáo và tranh dân gian. Tranh chân dung phải kể đến bức vẽ Phùng Khắc Khoan mà bản chép lại vẫn còn ở nhà thờ ông tại Phùng Xá (Thạch Thất ). Đây là bản vẽ trên lụa, bố cục theo công thức tranh thờ trang nghiêm nhưng vẫn giữ được vẻ mộc mạc, chân chất .

Trong cuốn Sứ trình thi họa tập, ngoài lời thơ, cụ Ngô Thì Nhậm còn ghi lại bằng hình vẽ nhiều cảnh trên đường đi sứ từ Thăng Long sang kinh đô nhà Thanh, có giá trị như những bức tranh phong cảnh.

Tại đình làng Vẽ (Từ Liêm) còn giữ được bộ tranh vẽ bằng sơn màu trên ván gỗ, diềm viền quanh vẽ hoa lá trang trí và các hình thể hiện các tầng lớp người trong xã hội xưa là “ sĩ - nông - công - thương - ngư - tiều - canh - mục”, nét vẽ tinh, mảnh, dùng nhiều nét vàng trên nền sơn đỏ tươi .

Một số chùa ở vùng ven sông Đáy thuộc Hà Nội thường có tranh Thập Điện tả cảnh Diêm Vương xử tội. Có thể kể đến bộ tranh Thập Điện vẽ trên ván gỗ ở chùa Đại Mỗ. Tranh vẽ mộc mạc, những mảng màu bẹt đồng bộ, vẽ màu rồi tô một số nét và họa tiết. Nhân vật chính (Diêm Vương) luôn vẽ to và ở giữa , sau đến quỷ sứ, còn tội nhân vẽ nhỏ nhất ở dưới cùng của tranh .

Chùa Trăm Gian (Hoài Đức ) có bộ tranh đắp kết hợp với vẽ kể chuyện các vị Tổ của Phật giáo Đại Thừa, với lối thể hiện tương tự tranh Thập Điện nói trên ở Du Lâm xã Mai Lâm ( Đông Anh) còn giữ được 4 bức tranh của cụ

Nguyễn Tiến Lệ (sinh năm 1874), vẽ bằng ngón tay (chỉ họa) trong đó có một bức vẽ cảnh cây lan bên mô đá, gợi được chất , nét mềm mại, cảnh tao nhã, có kèm bài thơ nói lên chủ đề tranh và tình cảm của tác giả.

Tranh Hàng Trống:

Đó là một dòng tranh ở giữa đô thành ,in vẽ quanh năm nhưng tập trung vào dịp giáp Tết .Trước Cách mạng tháng Tám 1945 ,tranh bày bán chủ yếu ở phố Hàng Trống rồi đến các phố Hàng Nón, Hàng Hòm, Hàng Quạt…Đó là tranh dân gian Hàng Trống.

Vào dịp Tết ,tranh dân gian không chỉ bày bán ở cửa hiệu mà còn được bán ở các quầy,treo bày ngay trên vỉa hè đông người qua lại .Bên cạnh các quầy bán tranh là cảnh các ông đồ già ngồi hoặc phủ phục trên chiếu viết thuê câu đối và các chữ Nho.

Nghệ nhân làm loại tranh này, ngoài một số người làng Tự Tháp (Hàng Trống) đã nhiều đời sống ở Thăng Long,còn có nhiều người làm nghề vẽ ở nhiều vùng khác tìm đến đây làm ăn ,sinh sống. Một số người từ Bình Vọng(Thanh Trì) ra, mang theo phong cách vẽ tranh của quê mình đến đô thành rồi cùng với phong cách vốn có tại đây tạo thành một phong cách mới : Phong cách Hàng Trống từ thế kỷ XVI trở đi.

Viện Bảo tàng Lịch sử còn giữ được một số ván in tranh Hàng Trống khắc cả hai mặt với niên hiệu “ Quý Mùi lục nguyệt khởi ,Minh Mệnh tứ niên “ tức là năm1823.

Tranh dân gian vốn có quan hệ với tín ngưỡng nên một bộ phận không nhỏ của tranh Hàng Trống là tranh thờ như các tranh Tứ Hổ hay Ngũ Hổ và các tranh Đức Thánh Trần , Ông Hoàng , Cậu Quận …Tuy là tranh thờ nhưng hiệu quả nghệ thuật đưa tới cho ngưòi xem cảm xúc tràn đầy nhựa sống

Những tranh thờ ngày nay không thích hợp nữa nhưng tranh Hàng Trống vẫn được ưa chuộng, nhất là các bộ tứ bình về bốn mùa,về Tố nữ ,về truyện cổ và các bộ nhị bình như Công và Cá…ca ngợi cảnh sắc đất nước,quê hương …Tranh Hàng Trống vẫn xứng đáng để các họa sĩ đương đại học tập .

Tranh đỏ Kim Hoàng

Làng Kim Hoàng thuộc xã Vân Canh huyện Hoài Đức (Hà Tây cũ ) . Cứ vào dịp Tết, ở đây xuất hiện một loại tranh dân gian bày bán khắp các chợ quê ,bà con quen gọi là tranh đỏ . Là vùng nông thôn ở gần thành thị

nên tranh của Kim Hoàng tuy phục vụ nông dân nhưng từ nguyên liệu đến cảm hứng thẩm mỹ đều chịu ảnh hưởng của thành thị khá rõ rệt .

Tranh Kim Hoàng

Kim Hoàng vốn được sáp nhập từ hai làng Đình Bảng thờ Thần Sông và Hoàng Bảng thờ Thần Đất ,dựng ngôi đình chung thờ hai vị Thần từ Thế kỷ XVII . Dân Kim Hoàng thuộc nhiều họ ở xen lẫn nhau , trong đó các họ Nguyễn Sỹ(đông nhất ) ,Nguyễn Thế ,Trần , Phạm trước kia có nghề làm tranh và đã tổ chức được phường tranh Kim Hoàng .Toàn bộ ván khắc là tài sản chung của phường , do chủ phường giữ .Hàng năm ,đến ngày rằm tháng 11 âm lịch làm lễ giỗ ông Tổ phường rồi chia ván cho các gia đình đem về in tranh .Trong khi in ,các gia đình có thể đổi ván cho nhau để in nhiều mẫu

Hết mùa in tranh lại tập trung ván ,giao cho chủ phường giữ. Tranh Tết của Kim Hoàng xưa phổ biến là tranh thờ gồm các bức Ông Công (tức Thổ Công), Ông Táo (tức Táo Quân) và Ông Sư (tức Tiên Sư) …Các tranh để trang trí nhà cửa đồng thời cầu phúc thì có các bức : Tiến Tài ,Tiến Lộc , Lợn ,Gà…Mô tả đời sống thì có các bức :Đi cày ,Đi bừa ,Chọi trâu ,Chọi Gà ,Hứng dừa …

Tranh Kim Hoàng được gọi là Tranh Đỏ vì nó được in trên giấy hồng điều , lấy màu đỏ của giấy làm nền của hình. Màu của tranh, ngoài màu nền ,trước hết là màu đen in từ ván gỗ lên giấy (màu này lấy từ các thỏi mực nho) .Bảng màu Kim Hoàng còn có :trắng,vàng ,xanh lơ ,xanh lục,chàm , tím,hồng, đỏ sẫm…Đến những ngày giáp Tết ,không khí làm tranh càng nhộn nhịp .Nhưng bán tranh rộ nhất từ ngày 23 tháng Chạp (ông Táo về Trời )

Tranh Đông Hồ Hà Nội

Xưa kia ,đã có nhiều nghệ nhân từ làng Đông Hồ (Thuận Thành Bắc Ninh) mang nghề của quê hương đi nhiều nơi ,trong đó có Hà Nội . Vì vậy , dòng tranh dân gian Đông Hồ đã sớm nhập tịch và phát triển tại kinh đô

Xóm Dốc Gạch (Yên Phụ) là điểm hội tụ của nhiều gia đình từ làng Đông Hồ chuyển đến cư trú đã dăm đời, kế truyền nghề chính của ông cha là in tranh, ngoài ra, làm nghề phụ là nhuộm giấy và gia công hàng mã. Một số gia đình nghệ nhân khác cư trú tại phố Đội Cấn (quận Ba Đình) và làng Thị Cấm (Từ Liêm)

Các cơ quan mỹ thuật ở Hà Nội đã mời các nghệ nhân tranh Đông Hồ danh tiếng về cơ quan mình để sưu tầm, phục hồi, nghiên cứu tranh dân gian xưa và sáng tác những tranh mới theo phong cách dân gian cổ truyền.

Đã có một số nghệ nhân tranh Đông Hồ trở thành những chuyên viên mỹ thuật dân gian của các cơ quan nghiên cứu. Phần lớn các ván in tranh của Đông Hồ đã được đưa về Hà Nội. Chính ở Hà Nội là nơi có đủ mọi điều kiện để nghiên cứu sâu và lập một bộ sưu tập đầy đủ cho dòng tranh dân gian Đông Hồ.

Tranh Đông Hồ ngày nay vẫn đang tiếp tục cuộc sống của nó. Ngoài số tranh truyền thống vốn rất được công chúng yêu thích,hàng năm vẫn có các nghệ nhân sáng tác tranh mới theo đề tài cuộc sống hôm nay. Có những họa sĩ học cách nhìn, cách nghĩ và quan niệm tạo hình của nghệ nhân làng Hồ để sáng tác những tranh mang phong cách vừa hiện đại vừa mang bản sắc dân tộc Việt Nam – quê hương của những dòng tranh dân gian phong phú .