Trước đây ba năm trong một toạ đàm của VTV3 về các “sự kiện văn hoá nổi bật trong năm” tôi có nêu việc nhà sưu tập Trần Hậu Tuấn mới mua được hơn 200 ký hoạ của hoạ sĩ Nguyễn Phan Chánh (1892 – 1984). Với giới chuyên nghiệp, những việc âm thầm như thế là những sự kiện chấn động. Ngày 25.3 vừa qua, sự kiện văn hoá ấy đã ra mắt công chúng tại Gallery 8 (cũng là triển lãm khai trương Gallery, tại 8A Phùng Khắc Khoan, quận 1, TP.HCM).

Bé và mẹ.

Tuần trước, một nghiên cứu sinh nghệ thuật Úc có phỏng vấn tôi về Nguyễn Phan Chánh để làm nghiên cứu cho một bộ sách về mỹ thuật châu Á. Với một danh hoạ thì các ký hoạ như thế này vừa là những tác phẩm nghệ thuật quý giá (một ký hoạ của Da Vinci hay Michelangelo từng bán được sáu, bảy triệu đôla Mỹ) vừa là những tư liệu nghiên cứu lịch sử, những “chứng tích” văn hoá quan trọng.

Nguyễn Phan Chánh học khoá đầu tiên của trường Mỹ thuật Đông Dương 1925 – 1930. Ông không phải sinh viên xuất sắc nhất trong việc học các nguyên lý tạo hình phương Tây nhưng là học trò yêu của hiệu trưởng V. Tardier bởi đã biết khai thác thành công truyền thống tranh lụa Á Đông và khai sinh ra cả một dòng tranh mới cho mỹ thuật Việt Nam hiện đại. Lớn tuổi hơn các đồng môn nhiều, đã vợ con đùm đề, lại cố thủ Hán học và mới ở nhà quê ra tỉnh nên giữa lớp thiếu niên hăm hở Âu hoá – tây học – tự do luyến ái… anh sinh viên “áo the, khăn xếp” đã trở thành nguyên mẫu cho một nhân vật thủ cựu trong một cuốn tiểu thuyết của Tự Lực Văn Đoàn.

Song chính sự chuyển tiếp từ cựu học sang tân học, từ “quê” ra “tỉnh”, từ truyền thống văn hoá căn cốt sang sự tiếp thu cái mới ào ạt trong một con người có cốt cách và tài năng đã chung đúc cho Việt Nam ta một danh hoạ độc đáo. Vai trò và vị trí của Nguyễn Phan Chánh tương tự như Tề Bạch Thạch và Từ Bi Hồng đối với mỹ thuật Trung Hoa mới. Còn hơn thế, bởi cụ Chánh đã tạo ra một thứ tranh lụa chưa từng có ở Á Đông.

Đến nay kỹ thuật, tình cảm thẩm mỹ, những phẩm chất tạo hình độc đáo trong tranh lụa Nguyễn Phan Chánh vẫn là những mẫu mực kinh điển. Các ký hoạ của cụ Chánh cho thấy có lẽ người Việt Nam “duy tình” thật. Và Nguyễn Phan Chánh nói: “… màu sắc tươi tắn mấy rồi cũng phai. Nét vẽ dù đẹp đến mấy cũng không thể giữ mãi. Bản thân người nghệ sĩ rồi cũng mất. Cái còn lại mãi với thời gian là tình người” (Nguyễn Phan Chánh, nhà xuất bản Mỹ Thuật 2011).

Giải lao.

Cầu Thê Húc.

Bữa cơm vụ mùa.